FAQ / Meer weten

Persoonlijke hulp / vraag

Lees deze FAQ-pagina goed door of bekijk 'Voormoeders zoeken' met tal van tips, informatie en voorbeelden. Indien deze niet helpen en je persoonlijke hulp nodig hebt, hebben we binnen MamaMito verschillende hulplijnen:

  • Je kan komen naar één van de vormingen of lezingen. Kijk vlug op onze lijst met alle data en plaatsen in jouw buurt!
  • Je kan je genealogische vraag stellen binnen de Facebookgroep van Familiekunde Vlaanderen. Deze ‘community’ van zo’n 5.000 genealogen helpt collega's en geïnteresseerden bij hun onderzoek. Stel je vraag uiteraard met het nodige respect voor de andere genealogen. Leden van het MamaMito-team zorgen als co-administrators voor een goede werking van deze groep.
  • Met vragen kan je ook terecht op het forum van Histories.
  • Je kan rechtstreeks je (technische) vraag stellen aan het MamaMito-team via info@mamamito.be. De vragen worden chronologisch en volgens beschikbare tijd behandeld. De vragen die via het e-mailadres binnenkomen zullen nooit aan derden meegedeeld worden en zullen altijd vertrouwelijk behandeld worden.
  • Bij het invoeren van je voormoeders, hoef je geen opzoekingen uit te voeren voor de laatste 100 jaar. Voor gebeurtenissen voor 1920 zal je wel akten moeten opzoeken. Maar dat is helemaal niet zo moeilijk als het lijkt en kan tegenwoordig bijna allemaal op het internet. Ben je hiermee nog niet vertrouwd? Geen nood, je vindt heel wat praktische tips op www.mamamito.be/voormoeders-zoeken en je kan gratis onze webinar on demand bekijken waarin alles uitgebreid gedemonstreerd wordt. Opgelet: online op zoek gaan naar je voormoeders is zéér verslavend!
  • Zit je met een concreet probleem rond de akten van een van jouw voormoeders? Aarzel dan zeker niet om hulp te vragen. Op internet en via de Facebookgroep van Familiekunde Vlaanderen kan je een beroep doen op vele ervaren, hulpvaardige genealogen. Zij kunnen je bijvoorbeeld helpen met het lezen van oudere akten of je zoektocht in verschillende archieven. Je kan daarnaast ook terecht bij een van de vele lokale afdelingen en documentatiecentra van Familiekunde Vlaanderen.
  • Bij technische problemen kan je steeds contact opnemen met ons team via info@mamamito.be. Wij helpen je graag verder.
  • De deadline om gegevens in te voeren is dus 31 augustus 2020. Vanaf dan begint de volgende fase van het MamaMito-onderzoek. Hoe meer voormoeders er dan in de MamaMito-databank zitten, hoe meer verre maternale verwanten we dan gevonden zullen hebben. Spoor dus gerust mensen in je omgeving aan om deel te nemen. Wie weet zit er wel een verre verwant(e) van je bij…
  • Weet je uit (je) genealogische opzoekwerk of uit een andere bron dat je met iemand een ‘maternaal koppel’ vormt (d.w.z. dat jullie een gemeenschappelijke voormoeder in directe moederlijke lijn hebben)? Laat het ons zeker weten via info@mamamito.be!

Algemene vragen over MamaMito

‘MamaMito’ verwijst met ‘Mama’ naar moeder en met ‘Mito’ naar het mitochondriale DNA; het DNA in de mitochondria dat uitsluitend via de moeder wordt doorgegeven. Hierdoor verwijst de naam ‘MamaMito’ naar de moederlijke of maternale stamlijn die tevens die van het mitochondriale DNA is.

Al jarenlang doen wij als onderzoekers aan de KU Leuven en Histories vzw onderzoek naar vaderlijke stamlijnen en het mannelijke Y-chromosoom. Verre verwanten in directe vaderlijke lijn zijn immers makkelijk te vinden, ze dragen meestal dezelfde of zeer gelijkaardige familienamen. Verre maternale verwanten zoeken, is zo goed als onmogelijk, doordat de familienaam elke generatie verandert, vele amateurgenealogen onderzoeken ook enkel de vaderlijke lijn. Nochtans is de moederlijn en het mitochondriaal DNA dat enkel via moeder op kind wordt doorgegeven, even interessant voor de wetenschap. Het doel van MamaMito is om iedereen de basisbeginselen van genealogie aan te leren, de gegevens op te zoeken en in te geven. Op die manier zullen verre verwantschappen in maternale lijn tussen deelnemers gevonden worden. 200 bereidwillige koppels van verre maternale verwanten worden uiteindelijk uitgenodigd voor een mitochondriale DNA analyse.

Wie van ons vraagt zich niet eens af wie we zijn, waar onze voorouders vandaan kwamen en wie zij waren. Via MamaMito leer je stap voor stap zelf je eigen voormoeders (vrouwelijke voorouders) kennen. We geven je tal van tips om zelf aan genealogie te doen, voorkennis is niet nodig. Bovendien helpen en valideren we mee deze gegevens. De zelfgemaakte stamboom kan je afdrukken in een mooie lay-out en thuis aan de muur hangen of cadeau doen. Als er nog verre maternale verwanten meedoen aan het project, heb je de kans om hen te leren kennen. Bij het vinden van een verre verwant(e) maak je tevens kans om deel te nemen aan het mitochondriaal DNA onderzoek en te grasduinen in je genetische moederlijn. Je komt dus heel wat over jezelf en je moederlijke afkomst te weten.

Deelnemers kunnen hun maternale stambomen ingeven, uitbreiden, laten valideren en verwanten laten zoeken tijdens de eerste zes maanden van het project: van maart 2020 tot en met augustus 2020. Vervolgens worden in september 2020 exact 200 koppels van maternale verwanten geselecteerd voor de analyse van hun mitochondriale DNA. Zes maanden na de selectie, in februari 2021 worden de DNA-resultaten strikt persoonlijk bekend gemaakt aan de deelnemers. Uiteindelijk worden alle resultaten geanonimiseerd en wetenschappelijk gepubliceerd in de loop van 2021.

Aan de hand van concrete voorbeelden leer je in deze interactieve lezing de beginselen van het stamboomonderzoek en een moederlijke stamreeks uitwerken. Op die manier ben je helemaal klaargestoomd om deel te nemen aan MamaMito. Uiteraard krijg je tijdens de vorming heel wat informatie op mensenmaat over mitochondriaal DNA en genetische genealogie. Deze vormingen worden gegeven door Prof. dr. Maarten Larmuseau (Histories vzw en KU Leuven).

MamaMito is een organisatie van Histories vzw, KU Leuven, Familiekunde Vlaanderen, meemoo en VUB. Bij de organisatie zijn o.a. volgende personen nauw betrokken: Prof. dr. Maarten Larmuseau (Histories vzw en KU Leuven), Jan Geypen (Histories vzw), Dominique Barri (Histories vzw), Wilfried Devoldere (Familiekunde Vlaanderen) en Prof. dr. Sara Seneca (VUB).

De hoofdonderzoeker is Prof. dr. Maarten Larmuseau. Hij is verbonden aan de KU Leuven en Histories vzw. Zijn interdisciplinair domein van onderzoek omvat genetisch erfgoed en genetische genealogie (de combinatie tussen stambomen en DNA). Meer informatie over zijn onderzoek is terug te vinden via Wikipedia: https://nl.wikipedia.org/wiki/Maarten_Larmuseau. Voor MamaMito werkt hij nauw samen met historicus Jan Geypen, die verbonden is aan Histories vzw. Wil je hen leren kennen, kom dan alvast naar één van de vormingen.

MamaMito is één van de twintig ‘Citizen Science’-projecten die door de Vlaamse minister van Wetenschap worden gesubsidieerd. Een overzicht van al deze twintig gesubsidieerde projecten vind je op de website van het Departement Economie Wetenschap & Innovatie van de Vlaamse Overheid.

Burgerwetenschap of citizen science is wetenschappelijk onderzoek dat in zijn geheel of gedeeltelijk wordt uitgevoerd door vrijwilligers, vaak in samenwerking met academici en professionele wetenschappers. Een overzicht van alle citizen science initiatieven in Vlaanderen vind je via https://iedereenwetenschapper.be. Het Vlaamse kenniscentrum voor citizen science is ‘Scivil’. Er is reeds een boek gepubliceerd over citizen science in Vlaanderen en Nederland ‘Citizen science – hoe burgers de wetenschap uitdagen’ van Liesbeth Gijsel, Tine Huyse en Ine Van Hoyweghen.

Deelnemen aan MamaMito

Al jarenlang doen wij als onderzoekers aan de KU Leuven en Histories vzw onderzoek naar vaderlijke stamlijnen en het mannelijke Y-chromosoom. Verre verwanten in directe vaderlijke lijn zijn immers makkelijk te vinden, ze dragen meestal dezelfde of zeer gelijkaardige familienamen. Verre maternale verwanten zoeken, is zo goed als onmogelijk doordat de familienaam elke generatie verandert. Nochtans is de moederlijn en het mitochondriaal DNA dat enkel via moeder op kind wordt doorgegeven, even interessant. Vandaar doen wij nu beroep op jullie om samen met ons jullie maternale stamboom uit te zoeken en om verre verwanten te ontdekken. Zo help je de wetenschap vooruit maar bovendien leer je de eigen afkomst beter kennen.

Iedereen die 18 jaar of ouder is kan een profiel aanmaken bij MamaMito.

Zowel mannen als vrouwen kunnen deelnemen aan MamaMito. De maternale lijn houdt in dat er enkel naar de moederlijke lijn van de deelnemer wordt gekeken. Dus, aan het mitochondriaal DNA onderzoek kan ook een man deelnemen aangezien hij hierover beschikt, maar dit niet doorgeeft aan zijn kinderen.

Als deelnemer maak je een persoonlijk profiel aan waarin je jouw maternale stamreeks aanvult. Hierbij krijg je de hulp van de webapplicatie en de ondersteuning van het MamaMito-team.

Je leert stap voor stap je eigen voormoeders kennen. We geven je tal van tips om zelf aan genealogie te doen, zonder enige voorkennis. Bovendien helpen en valideren we mee deze gegevens. De zelfgemaakte stamboom kan je afdrukken met een mooie lay-out en thuis aan de muur hangen of cadeau doen. Als er nog verre maternale verwanten meedoen aan het project, heb je de kans om hen te leren kennen. En bij het vinden van een verre verwante maak je ook kans om deel te nemen aan het mitochondriaal DNA onderzoek. Zo help je mee de huidige kennis binnen de biologie en geneeskunde uit te breiden. Daarom is MamaMito een schitterend voorbeeld van burgerwetenschap of citizen science, waarbij burgers meewerken aan wetenschappelijk onderzoek.

Neen, dat kan niet omwille van de persoonlijke en privacygevoelige gegevens die worden doorgegeven. Enkel vanuit eigen naam kan je deelnemen aan MamaMito.

Helemaal niks, een deelname is kosteloos. Iedereen kan gratis zijn stamboom ingeven, hiervoor hulp en assistentie vragen, de stamboom laten verifiëren en maternale verwanten laten zoeken door de webapplicatie. Bij selectie voor een DNA-analyse is deelname ook kosteloos. Enkel wanneer een deelnemer niet geselecteerd wordt voor een DNA-analyse (wanneer er geen verre maternale verwante werd gevonden) maar toch als actieve deelnemer zijn of haar mitochondriaal DNA achteraf wil laten analyseren aan de KU Leuven, kan dit worden aangevraagd en kost 150 euro per individu, op het einde van het project. Dit gebeurt éénmalig en is uitsluitend op vraag van de deelnemer zelf, aangezien dit niet behoort tot het doel van MamaMito. Je kan jezelf hiervoor reeds opgeven; meer informatie vind je op de pagina 'Mijn Mito-DNA'.

Uiteraard! Iedereen kan genieten van een deelname aan MamaMito, ook zonder een mitochondriale DNA analyse te willen ondergaan.

Deelnemen aan MamaMito kan je tot en met 31 augustus 2020. Op dat moment kunnen geen nieuwe genealogische gegevens meer toegevoegd worden en zullen 200 toestemmende koppels van maternale verwanten geselecteerd worden voor een kosteloze mitochondriaal DNA analyse. Voorkeur wordt gegeven aan de meest diepe maternale verwantschappen die er tijdens het project gevonden worden.

Het databeheer en de behandeling van de maternale stambomen binnen MamaMito gebeurt door Histories vzw. Histories vzw houdt zich in alle gevallen aan de toepasselijke wet- en regelgeving, waaronder de Algemene Verordening Gegevensbescherming, de Europese verordening nr. 2016/679 van 27 april 2016. Alle informatie hieromtrent staat in de privacyverklaring bij de aanmaak van een profiel.

Absoluut! De partners van MamaMito (KU Leuven, Histories vzw, VUBn meemoo en Familiekunde Vlaanderen) hechten veel waarde aan de bescherming van je persoonsgegevens en het feit dat je privacy wordt gerespecteerd. Alle informatie hieromtrent staat in de privacyverklaring bij de aanmaak van een profiel.

Je kan altijd je deelname annuleren en je data laten verwijderen via een email naar info@mamamito.be met als onderwerp ‘annulering deelneming’.

Zeker! Wij geven ook tips om te zoeken naar voormoeders buiten België. Wel is de kans om je verre maternale verwanten te vinden bijzonder klein.

Deelnemers kunnen hun maternale stambomen ingeven, uitbreiden, laten valideren en verwanten laten zoeken tijdens de eerste zes maanden van het project, dus van 1 maart 2020 tot en met 31 augustus 2020.

Maternale stamboom maken

De maternale stamboom of moederlijn is de lijst van voormoeders in moederlijke lijn. Bij stamboomonderzoek gaat men meestal enkel op zoek naar de paternale lijn, dat is ook het gemakkelijkste aangezien de familienaam steeds dezelfde blijft. Uiteraard kan men ook de moederlijke lijn volgen, waarbij men de gegevens opzoekt van de eigen moeder, haar moeder, haar moeder, etc.

Er zijn op voorhand geen vereisten om deel te kunnen nemen. Je gaat zover terug in de tijd als mogelijk. Via 'Voormoeders zoeken' helpen we je doorheen deze zoektocht.

Aan een maternale stamboom begin je bij jezelf en dicht bij huis. Via trouwboekjes, doodsbrieven en doodsprentjes, gesprekken met oudere familieleden, kan je de laatste 100 jaar snel overbruggen. Heb je gegevens (een geboortedatum en -plaats) ouder dan 100 jaar, dan kan je vrij beginnen zoeken in de akten van de burgerlijke stand. Alle tips, informatie en voorbeelden vind je onder 'Voormoeders zoeken'.

Alle tips en informatie, alsook voorbeelden om dieper in de tijd te geraken, vind je onder 'Voormoeders zoeken'.

Zeker! MamaMito voorziet de mogelijkheid om je data op te slaan als ‘GEDCOM’-file. Dit is het standaard formaat om genealogische gegevens uit te wisselen en die de meeste genealogische softwareprogramma’s zoals het kosteloze Aldfaer gebruiken. Op die manier kan je ook na het afsluiten van de MamaMito-applicatie je gegevens blijven gebruiken en aanvullen.

Persoonlijke data van kinderen zijn uiteraard zeer privacygevoelig. Vanuit de bescherming van deze privacy kan er geen data van kinderen toegevoegd worden. Ze kunnen uiteraard altijd zelf een profiel aanmaken en de maternale stamboomgegevens invoeren. Ook kan je steeds je eigen data opslaan in een GEDCOM-file. Dit is het standaard formaat om genealogische gegevens uit te wisselen, gebruikt door de meeste genealogische softwareprogramma’s, zoals het kosteloze Aldfaer. Via deze genealogische software is het mogelijk om ook andere gegevens, zoals dat van je kinderen, toe te voegen aan je stamboom.

MamaMito is een wetenschappelijk project waarbij bijzonder veel aandacht wordt gegeven aan de correctheid van genealogische gegevens. Om er zekerheid rond te hebben (voornamelijk of er geen kopieerfouten ingevoerd worden), kan je je genealogische gegevens ouder dan 100 jaar laten valideren. Deze validatie gebeurt op basis van de scans of online-links naar de originele akten, gebruikt voor het opstellen van de maternale stamboom. Om verwantschappen te vinden met andere deelnemers moet je je genealogische gegevens (ouder dan 100 jaar oud) laten valideren. Uiteraard is de validatie enkel een eerste controle van de ingegeven stamboomgegevens (en geen bewijs).

Een gespecialiseerd team van experten van Histories vzw valideert alle gegevens die ouder zijn dan 100 jaar.

Alle gegevens die ouder zijn dan 100 jaar kunnen gevalideerd worden door een gespecialiseerd team van experten. Omwille van de privacy wordt er nooit gekeken naar gegevens jonger dan 100 jaar. De validatie gebeurt ook enkel via de gebruikte scans of online-links naar de originele akten die het opstellen van de maternale stamboom mogelijk maakten. Zonder deze scans of links kan uiteraard geen validatie gebeuren.

In Vlaamse stambomen komen vaak voorouders voor die buiten het huwelijk waren geboren. Zeker in de 19de eeuw bevielen heel wat ongehuwde moeders van een kind. Het kind kreeg bij de geboorte de familienaam van de moeder en werd een ‘onwettig’ kind genoemd. Sommige kinderen werden later bij het huwelijk van de moeder alsnog ‘gewettigd’ door de echtgenoot, dit kon soms zelfs vele jaren na de geboorte gebeuren. Zij worden ‘voorhuwelijkskinderen’ genoemd. Bij een latere ‘wettiging’ werd dit feit steeds vermeld in de kantlijn van de originele geboorteakte, waarbij de familienaam van het kind officieel veranderde. Vanaf dan droeg het kind de familienaam van de man die hem of haar gewettigd heeft.

Bij het ingeven van de voormoeders in MamaMito houden we ons altijd aan de geboorteakte om de officiële familienaam en voornaam (of voornamen) van de voormoeder te registreren. Wanneer in de kantlijn van de geboorteakte vermeld staat dat het kind later bij het huwelijk van de moeder is gewettigd, dan nemen we de nieuwe familienaam uit de kantlijn aan als de officiële naam van de voormoeder in MamaMito. Bij het huwelijk van de moeder kunnen dan de gegevens van het huwelijk (inclusief de akte) ingegeven worden, zoals bij andere voormoeders. Wanneer de moeder ongehuwd is gebleven, dan kunnen uiteraard alleen de geboorte- en sterftesecties van deze voormoeder ingevuld worden. Als hierdoor geen validatie van de voormoeder kan aangevraagd worden, kan dit gemeld worden via info@mamamito.be. Zo kunnen de gegevens van deze voormoeder samen met het MamaMito-team alsnog gevalideerd worden.

De applicatie geeft een foutmelding aan bij het ingeven van genealogische gegevens wanneer die niet correct kunnen zijn; vb. een huwelijksdatum voor de geboortedatum, een persoon die ouder is dan 110 jaar. Bij foutmelding kijk je de data best nog eens goed na. Als je overtuigd bent dat de gegevens echt correct zijn, kan je alsnog contact opnemen met het MamaMito-team via info@mamamito.be.

MamaMito is een wetenschappelijk project waarbij bijzonder veel aandacht wordt gegeven aan de correctheid van genealogische gegevens. Om zeker te zijn van die gegevens vragen we je de scans van of de online-links naar de originele akten, gebruikt voor het opstellen van de maternale stamboom, op te sturen. Op die manier vermijden we alle problemen van schrijffouten, foute veronderstellingen enz. Wij raden iedereen aan om genealogie uit te voeren enkel en alleen op basis van de originele akten.

Akten van de burgerlijke stand (periode 1796-1920) en van de parochieregisters (periode 1600-1800) zijn voor de meeste gemeenten in België beschikbaar via de website van het Rijksarchief en FamilySearch. Soms is het nodig om naar de archieven zelf te gaan, zeker voor de akten ouder dan 1600 (poortersboeken, penningkohieren etc.). Alle informatie en tips hierover zijn terug te vinden onder 'Voormoeders zoeken'.

Wanneer je een akte gevonden hebt op de website van het Rijksarchief, is het niet voldoende om de weergegeven link op het scherm te kopiëren. Wanneer men later die link gebruikt zal immers een andere pagina weergegeven worden. Dit is een lastig probleem voor de deelnemers alsook voor de validators. Maar dankzij deelnemer Jan Van den Heede kregen we volgende tip om alsnog de juiste link door te geven:

“Wanneer men de scan met de bladzijde waarop de bewuste akte staat gevonden heeft, moet men de URL (link) bovenaan het scherm kopiëren en op het MamaMito-gegevensblad plakken op de plaats voorzien voor de link. Het volstaat om daarna alles wat na het woord “index/” in de URL komt te staan te deleten en in de plaats het paginanummer van de betrokken bladzijde in te typen. Wanneer de aldus gewijzigde URL in de URL-balk van de webbrowser geplakt wordt krijgt men onmiddellijk de juiste bladzijde op het scherm.

Bijvoorbeeld de huwelijksakte van mijn voormoeder Livina Peirens, gehuwd in de gemeente (parochie) Sint-Maria-Leerne op 08.08.1745, vindt men op (markering door mij aangebracht):

https://search.arch.be/nl/zoeken-naar-archieven/zoekresultaat/inventaris/rabscan/eadid/BE-A0514_111195_109890_DUT/inventarisnr/I111195109890428/level/file/scan-index/21/foto/514_1075_000_01428_000_0_0020_r op pagina 35.

Het volstaat alles wat hierboven in vet staat te deleten en te vervangen door '35'.

Bij invoeren van de URL https://search.arch.be/nl/zoeken-naar-archieven/zoekresultaat/inventaris/rabscan/eadid/BE-A0514_111195_109890_DUT/inventarisnr/I111195109890428/level/file/scan-index/35 bekomt men onmiddellijk de bewuste bladzijde.”

Het MamaMito-team wil de heer Van den Heede danken voor deze perfecte oplossing.

Oude handschriften zijn vaak moeilijk leesbaar, zeker voor beginners. Paleografie houdt zich bezig met het bestuderen en ontcijferen van oude handschriften en archiefstukken. Je kan je hierin bekwamen via de website ‘Wat staat daer?’ of via cursussen bij Histories vzw, Familiekunde Vlaanderen of lokale genealogische en heemkundige kringen. Je kan een kopie van de akte ook steeds opladen in de Facebookgroep van Familiekunde Vlaanderen. Deze ‘community’ van zo’n 5000 genealogen helpen (beginnende) geïnteresseerden graag bij hun onderzoek en kunnen je op weg zetten.

Als je maternale stamreeks aansluiting vindt met die van een andere deelnemer van MamaMito en de meest recente gemeenschappelijke voormoeder is meer dan 100 jaar geleden geboren, krijgen beide deelnemers hiervan een bericht. Je krijgt daarbij enkel de naam van de meest recente gemeenschappelijke voormoeder met de vraag of je contact wenst te maken met die andere (verwante) deelnemer. Enkel indien beide deelnemers akkoord gaan, worden de contactgegevens overgemaakt. Om valse positieve matches te voorkomen worden alle verwantschappen eerst gevalideerd door het MamaMito-team. Let op! Enkel gevalideerde data (voor data ouder dan 100 jaar) komen in aanmerking om verwantschappen te vinden met andere deelnemers. Het is dus wel nodig om je data te laten valideren om verwantschappen te vinden.

Absoluut, zowel via email als in je profiel op de pagina ‘Mijn verwantschappen’. Om ethische en privacy redenen zullen enkel verre verwantschappen, ouder dan 100 jaar, weergegeven worden. Personen uit je naaste familie zullen hierdoor niet weergegeven worden in de lijst van verwantschappen.

Dit is logisch aangezien om ethische en privacy redenen enkel verre verwantschappen ouder dan 100 jaar zullen weergegeven worden. Personen uit je naaste familie zullen hierdoor niet weergegeven worden in de lijst van verwantschappen.

De Romeinen hadden reeds de uitdrukking ‘Mater certa, pater semper incertus’ (vertaling: de moeder is zeker, de vader altijd onzeker). Dit wijst erop dat vooral de juridische paternale stamboom kan verschillen van de biologische. Uit genetisch genealogisch onderzoek van de KU Leuven en Histories vzw blijkt dat in het Westen ongeveer 1% van een generatie kans heeft op een verschil tussen de juridische en de biologische stamboom. Voor de moederlijke lijn zijn er nog geen data beschikbaar – MamaMito zal de eerste resultaten kunnen geven – maar de kans wordt op 0.2% geschat. Enkel door ongekende adoptie of ondergeschoven kind kan een breuk ontstaan tussen de maternale stamboom en de biologische afkomst (op basis van mitochondriaal DNA analyse). Over de kans op een breuk in de paternale stamboom zie:

Wij heten je graag welkom als gepassioneerde amateurgenealoog. Als genealoog kan je terecht bij de professionele organisatie Histories vzw voor bijkomende vormingen en activiteiten (schrijf je zeker in op de gratis nieuwsbrief), alsook bij de vrijwilligersvereniging Familiekunde Vlaanderen (FV). FV biedt heel wat lezingen, vormingen en infomomenten aan voor zijn leden (en geïnteresseerden). Zij verzorgen ook het tijdschrift ‘Vlaamse Stam’ met onder andere een DNA-column.

Mitochondriaal DNA

Mitochondriën (enkelvoud: mitochondrion) zijn celorganellen of onderdelen van de cel, met een gemiddelde diameter van 1 micrometer (=0,001 mm). Ze zijn doorgaans zéér talrijk aanwezig in bijna alle cellen van dieren, planten en schimmels. Ook bij de mens komen ze in elke cel van het lichaam voor, behalve in de rode bloedcellen. De belangrijkste functie van de mitochondriën is de energieopslag. Mitochondriën worden klassiek als 'energiecentrales' of als de batterijen van de cel omschreven. Het zijn deze organellen die de ingeademde zuurstof en opgenomen voedingsstoffen, waaronder glucose, omzetten en daarbij de vrijgekomen energie opslaan.

Om een deel van de eiwitten te maken voor de voornaamste functies van het mitochondrion, bevinden er zich in dit celorganel verrassend ook DNA moleculen, beter gekend als het mitochondriaal DNA (afgekort: mtDNA). Afgezien van de celkern zijn mitochondriën de enige celorganellen in ons menselijk lichaam die eigen DNA hebben. In tegenstelling tot het DNA in de kern is het mtDNA niet verzameld in chromosomen, maar vormt het kleine, ringvormige, dubbelstrengige verbindingen waarvan er per mitochondrion vier tot tien kopieën aanwezig zijn. Het aantal mtDNA moleculen kan oplopen tot letterlijk (tien)duizenden moleculen per cel, vooral in weefsels die véél energie verbruiken zoals bv. onze spieren en hersenen.

Meer informatie is terug te vinden in het artikel 'Het moederspoor van de genealoog' (Vlaamse Stam. Tijdschrift voor familiegeschiedenis) van Prof. dr. Maarten Larmuseau.

Toen het mitochondriaal DNA werd ontdekt formuleerde de vrouwelijke biologe Lynn Margulis de huidige aanvaarde endosymbiontentheorie. Deze theorie stelt dat de cellen waaruit dieren, planten, schimmels - en dus ook de mens - bestaan, evolutionair ontstaan zijn door een samenwerking van verschillende eencellige organismes. Mitochondriën zijn daarbij te beschouwen als gevangen bacteriën die in onze cellen te werk zijn gesteld als energieleveranciers. Door de bacteriële oorsprong bezitten mitochondriën nog steeds een eigen onafhankelijk ringvormig, weliswaar klein genoom.

Afbeelding 3
De endosymbiontentheorie volgens Lynn Margulis verklaart waarom mitochondriën eigen ringvormig DNA hebben: het zijn van oorsprong (zuurstofademende) bacteriën. Enkel bij plantencellen zijn daarbovenop ook de chloroplasten - de celorganellen die instaan voor de fotosynthese - van oorsprong cyanobacteriën en bevatten zij eveneens nog eigen DNA (Bron figuur: eigen adaptatie van Wikimedia).

Nieuwe exemplaren van mitochondriën kunnen enkel door een deling in tweeën van een moeder-mitochondrion ontstaan. Door een dergelijke deling kunnen mitochondriën uitsluitend aan de volgende generatie doorgegeven worden wanneer ze reeds in de geslachtscellen aanwezig zijn. In de praktijk zullen enkel de mitochondriën die aanwezig zijn in de eicel overgedragen worden aan het nieuwe individu. Dat komt omdat spermacellen relatief weinig mitochondriën en ook mtDNA bevatten. Wanneer de spermacel de eicel bevrucht, en de mitochondriën van de spermacel de eicel binnendringen, ruimt de eicel deze onmiddellijk op. Bijgevolg bevat zowel het mannelijk als het vrouwelijk individu dat uit de bevruchte eicel ontstaat enkel mitochondriën – en dus ook het mitochondriaal DNA – die van de moeder afkomstig zijn.

MamaMito Infographic

 

Het mitochondriaal DNA bestaat uit 16.569 nucleotiden of DNA-bouwstenen. Bij een mitochondriale DNA analyse worden alle 15.569 nucleotiden van een individu uitgelezen. Indien slechts een gedeelte wordt uitgelezen, spreekt men van een partiële mitochondriale DNA analyse. Voor de doelstellingen van MamaMito zal altijd het volledige mitochondriale DNA uitgelezen worden. Deze individuele data worden dan telkens vergeleken met de internationaal aanvaarde referentie sequentie rCRS (= revised Cambridge Reference Sequence).

Aangezien mtDNA enkel via de moeder doorgegeven wordt, is zij gekoppeld aan de maternale stamreeks. Hierdoor is het mtDNA het ‘moederspoor voor de genealoog’ een unieke merker om biologische verwantschappen in directe moederlijke lijn te verifiëren of uit te sluiten. Een exacte match (of met maximum twee verschillen in de sequentie van het volledige mtDNA) is de bevestiging van een verwantschap wanneer deze verwacht werd op basis van archivale documenten. Deze mitochondriale test is reeds voor enkele Vlaamse genealogen bijzonder nuttig gebleken: een eerste voorbeeld hiervan was de formele bevestiging van een link tussen twee generaties in de maternale stamlijn die door het ontbreken van parochieregisters voor een bepaalde tijdsperiode enkel maar gesuggereerd kon worden zonder mtDNA-test. Een tweede voorbeeld was de ontkrachting van een hardnekkig familieverhaal dat de biologische voormoeder in feite een vriendin van de juridische voormoeder was die clandestien als draagmoeder had opgetreden.

Meer informatie is terug te vinden in het artikel 'Het moederspoor van de genealoog' (Vlaamse Stam. Tijdschrift voor familiegeschiedenis) van Prof. dr. Maarten Larmuseau.

Het mitochondriaal DNA geeft enkel en alleen aan vanwaar je maternale stamlijn op evolutionaire schaal vandaan komt. Die informatie zit vervat in je zogenaamde mitochondriale ‘haplogroep’. Door de strikt rechtlijnige overdracht van moeder op kind worden alle genetische mitochondriale DNA varianten die aanwezig zijn in de humane populatie weergegeven, en gecatalogiseerd in één grote evolutionaire stamboom of fylogenie. Elke genetische variant van het mtDNA wordt een haplogroep genoemd. Aan de hand van de fylogenie stelt men vast dat bepaalde haplogroepen eerder in de tijd een gemeenschappelijke voorouder hebben gehad dan andere combinaties. Wanneer men de distributie van alle hoofdhaplogroepen op een wereldkaart bekijkt, merkt men onmiddellijk op dat er tussen de continenten verschillen bestaan. Deze verspreiding is uiteraard te wijten aan de migratieroutes die de moderne mens gekozen heeft na zijn ontstaan in Afrika. De haplogroepen die zich het eerst in de mtDNA fylogenie afsplitsen - waaronder L0, L1 en L5 - zal men (virtueel) uitsluitend in Afrika aantreffen. Dit is een logisch gevolg van het feit dat onze soort, Homo sapiens, ontstaan is in Afrika. Het feit dat (virtueel) alle niet-Afrikaanse mtDNA lijnen afstammen van juist één van de twee subgroepen van de Afrikaanse hoofdhaplogroep L3, wordt geïnterpreteerd als een bewijs voor de grote flessenhals van mtDNA variatie toen een relatief kleine groep personen vanuit Afrika de rest van de wereld koloniseerde. Aangezien Noord- en Zuid-Amerika door de mens als laatste continenten werden bevolkt, is de diversiteit aan mtDNA variatie dan ook het laagst in de autochtone bevolking van deze beide continenten, in vergelijking met de rest van de wereld. Ook in Europa treffen we zeer specifieke (hoofd)haplogroepen aan, waaronder U, H, V, J, T, N1, N2 en X. Door deze specifieke geografische verspreiding van haplogroepen kan er op basis van iemands mtDNA een uitspraak worden gedaan over de verre (continentale) afkomst van zijn of haar maternale lijn.

Fylogenie
De evolutionaire stamboom of fylogenie van het mitochondriaal DNA met de globale verdeling over de wereld van de hoofdhaplogroepen van de mens. De haplogroepen zijn georganiseerd in een afstammingsboom of fylogenie die links begint. Bij iedere splitsing is het nummer aangegeven van de positie in het mitochondriale genoom waar de mutatie heeft plaatsgevonden. Aan het einde van de laatste korte lijntjes van de fylogenie staat de uiteindelijke naam van de haplogroep zoals L3e, M9a of N9 (Bron figuur: Toomas Kivisild, met toestemming).

Meer informatie is terug te vinden in het artikel 'Het moederspoor van de genealoog' (Vlaamse Stam. Tijdschrift voor familiegeschiedenis) van Prof. dr. Maarten Larmuseau.

Mitochondriën produceren circa 90% van alle energie die we in ons lichaam nodig hebben om goed te functioneren. Als de mitochondriën falen, is er een tekort aan energie in de cel en gaan cellen slecht(er) functioneren of zelfs dood. Mitochondriale aandoeningen, die voorkomen bij 1 op de 4000 - 5000 individuen, tasten daardoor vooral die organen en weefsels aan die véél energie nodig hebben, waaronder de hersenen, spieren, lever, hart en de ademhalingsorganen. Behalve ziekten die de energieafgifte van mitochondriën remmen, zijn er ook aandoeningen waarbij juist teveel energie wordt vrijgegeven.

Nee, hoewel die vraag heel vaak gesteld wordt, bestaat er geen groep van ‘Vlaamse’ mitochondriale haplogroepen of evolutionaire lijnen. Er bestaat trouwens ook geen ‘Vlaams DNA’, zoals volgende college uitlegt:

Niet iedereen wordt geselecteerd voor een kosteloze mitochondriaal DNA analyse. Het wetenschappelijk doel van MamaMito is om verre maternale verwanten te vinden en het mitochondriaal DNA binnen 200 van deze koppels met elkaar te vergelijken.

De geselecteerde personen zullen voor de mitochondriale DNA analyse enkel een eenvoudig speekselstaal (stuwen in een testtube) of wangslijmvlies (wrijven met wisser langs binnenkant van mond) moeten afgeven. Vervolgens gaat dit staal naar het laboratorium waarbij enkel en uitsluitend het volledige mitochondriaal DNA zal bestudeerd worden. Na de analyse wordt het DNA-staal onmiddellijk vernietigd.

De 200 koppels van maternale verwanten die geselecteerd worden voor de mitochondriale DNA analyse zullen voor een DNA-staalafname uitgenodigd worden in september 2020. Na ongeveer zes maanden (februari 2021) worden de DNA-resultaten strikt persoonlijk bekend gemaakt aan de deelnemers. Uiteindelijk worden alle resultaten geanonimiseerd en wetenschappelijk gepubliceerd in de loop van het jaar 2021.

Neen. De doelstelling van MamaMito is om de maternale stamboom te linken aan mitochondriaal DNA. Selectie voor een gratis mitochondriaal DNA analyse kan trouwens enkel wanneer een verre verwante gevonden wordt via de maternale stamboom.

Ja, voor MamaMito moet altijd een aparte DNA-staalafname gebeuren. Ook al heb je eerder meegewerkt aan een Y-chromosomale analyse bij de KU Leuven en Familiekunde Vlaanderen, een nieuw speekselstaal zal afgenomen worden omwille van technische, logistieke en ethische redenen. Op het einde van MamaMito zullen deze staalafnames georganiseerd worden onder de voorwaarden van het project.